UYUŞTURUCU VE UYARICI MADDE TÜRLERİ VE ETKİLERİ

Uyuşturucu Maddelerin Sınıflandırılması

Uyuşturucu maddelerin çeşitliliği ve yarattığı etki farklılıkları nedeniyle uluslararası alanda ve öğretide ortak bir sınıflandırmaya gidilememiştir. Buna karşın, uyuşturucu ve uyarıcı maddeler elde ediliş biçimine, doz etkileşimine ve fizyolojik bağımlılık etkilerine göre farklı şekilde sınıflara ayrılmıştır. Dünya Sağlık Örgütü, uyuşturucu ve uyarıcı maddeleri bağımlılık yapıcı özelliklerine göre sekiz bölüme ayırmıştır. Afyon, morfin, eroin, meperidin, oksidon ve benzeri maddelere morfin tipi maddeler; koka ve kokain maddelerine kokain tipi maddeler; esrar ve marihuana tipi maddelere cannabis tipi maddeler; barbüturatlar, uyku ilaçları ve benzodiazepinlere barbütürat tip maddeler; LSD, meskalin, psilosin, benztropin ve benzeri maddelere halüsinojen tipi maddeler; catha edulis bitkisine khat tipi maddeler; amfetaminlere amfetamin tipi maddeler; ve eter, kloroform, benzin ve tiner benzeri maddelere uçucu solvent tipi maddeler olarak adlandırılmıştır. Şekillerine göre yapılan sınıflandırmada, kokain, eroin ve morfin benzeri maddelere beyaz pudra tozu tipi maddeler; ve haşhaş ve marihuana benzeri maddelere yaprak tipi maddeler denmektedir. Maddelerin sertliğine göre yapılmış olan sınıflandırmada, esrar, marihuana ve LSD benzeri maddelere yumuşak tipi maddeler; ve afyon, eroin, morfin ve kokain benzeri maddelere sert tipi maddeler olarak adlandırılmaktadır. Maddelerin türlerine göre yapılan sınıflandırmada, afyon, morfin, eroin, kodein ve metadona afyon tipi maddeler; toz esrar, reçine esrar, gonca esrar, pres esrar ve likit esrara kenevir tipi maddeler; kokain, anfetamin ve kafeine uyarıcı tipi maddeler; ecstasy, captagon, methamfetamin, LSD, ketamin ve phencylidine‘e sentetik tipi maddeler; trankilantlar, sedatifler ve barbituratlara sakinleştirici tipi maddeler denmektedir.  

1. 1. Uyuşturucu ve Uyarıcı Madde Türleri
      1. Narkotikler (Uyuşturucular)

Doğal, yarı sentetik ya da sentetik maddelere narkotik, narkotik analjezik ya da opiyat denmektedir. Narkotik terimi Yunanca‘da uyuşukluk anlamına gelen ‗narco‘ kelimesinden türetilmiştir. Afyon maddesi; haşhaş bitkisinin çizilmiş kozasından akan süt beyazı rengindeki 

özsuyundan elde edilir. Bu madde hava ile temas ettiğinde koyulaşarak kahve rengine dönüşür. Keskin bir kokusu ve acı bir tadı vardır. Afyon maddesinin bileşiminde %10 morfin,

% 5 kodein ve % 6 narkotin bulunmaktadır. Afyon maddesi uluslararası sözleşmelerde afyon, ham afyon, hazırlanmış afyon ve tıbbi afyon olarak sınıflara ayrılmaktadır. Ham afyon; kimyasal işleme tabi tutulmamış ve kendiliğinden koyulaşmış afyon tipidir. Hazırlanmış afyon; kullanıma hazır hale getirmek için kaynatılmış veya mayalanmış afyon tipidir. Tıbbi afyon ise; tıp alanında kullanılmak için kimyasal işlemlerden geçirilmiş afyon tipidir. Afyon maddesi vücuttaki merkezi siniri sistemini etkilemektedir. İlk kullanımda zekada açılma, seksüel güçlenme, yapay neşelenme ve acıları azaltma gibi olumlu etkiler bırakır. Sürekli kullanım halinde ise, fiziksel ve ruhsal bağımlılığa yol açar ve iştahsızlık, uykusuzluk ve yorgunluk ile başgösteren kronik zehirlenme meydana gelir. Afyon bağımlısı kişiler her kullanımdan sonra madde miktarını arttırma ihtiyacı duymakta ve yoksunluk krizine girmemek için her türlü yasadışı suçu işleyebilmektedirler¹⁵

Morfin maddesi; afyondan elde edilen ham afyon maddesinin alkaloidlerindendir ve en etkili olanıdır. Morfin maddesi, baz morfinden elde edilmektedir. Bunun için morfinin fiziksel ve kimyasal işlemlere tabi tutulması gerekir. Haşhaş bitkisinin yetiştirildiği ülkenin toprağına ve tohumunun niteliklerine bağlı olarak afyon maddesindeki morfin alkaloidi % 8- 20 arasında değişkenlik göstermektedir. Buna göre, %14-15 oranında morfin içeren afyonun iyi ve kaliteli olduğu kabul edilmektedir. Afyon maddesinden ayrıştırılan morfin, morfin sülfat tozu ya da morfin hidro klorür şeklinde kullanılmaktadır. Morfin sülfat; beyaz renkte ve yumuşak bir maddedir. Su içinde % 15 oranında ve alkol ve eterde daha düşük oranda erimektedir. Morfin hidroklorür; beyaz renkte olup ince uzun kristaller şeklindedir. Su içinde

% 25 oranında alkol ve gliserinde ise daha yüksek oranlarda erimektedir. Morfin kullanımı halinde yorgunluk ve açlık duygusu ortadan kalkar ve kişi kendisini güçlü ve enerjik hisseder. Sürekli kullanımda, fiziksel ve ruhsal çöküntü, iştahsızlık, uykusuzluk, vücutta uyuşma, ellerin titremesi, göz bebeklerinde büyüme, hafıza kaybı, idrak yeteneğinde azalma ve irade zayıflığı belirir. Morfin bağımlılığından kurtulunması ilerlemiş vakalarda çok güçtür. 

Kodein maddesi; afyon maddesinden elde edilen bir alkoloiddir ve kimyasal yapısı metil morfindir. Beyaz renkte kristaller halinde ya da renksiz ve toz halinde bulunmaktadır. Kodein suda %1 oranında, alkol ve klaroformda ise daha yüksek oranda erimektedir. Afyon maddesinden ayrıştırılan diğer bir alkaloid ise metadon maddesidir. Tıp alanında kullanılan bir ilaç olmasına karşın bireylerin kontrol dışı metadonu tüketmeleri halinde hızla bağımlılık yapmakta ve kişinin hayatını tehlikeye sokmaktadır¹⁷

Eroin maddesi; ham afyon bileşiminde bulunan alkaloidlerden biridir. Kimyasal yapısı diasetil morfin hidroklorid olup morfin maddesinin yarı sentetik türevidir. Buna karşın morfinden daha güçlü analjezik etkiye sahiptir. Tek bir kullanımda dahi bağımlılık yapan sert uyuşturucu tiplerindendir. Bu nedenle tedavisi ve bağımlılıktan kurtulması en zor uyuşturucu maddedir. Beyaz, kokusuz ve acımsı bir tadı olan, nişasta görünümlü ve suda ve alkolde eriyen bir özelliğe sahiptir. Saf eroin kullanılması tehlikelidir ve ani ölümlere yol açacağından içine nişasta, bal ya da haşhaş yağı gibi katkı maddeleri katılmaktadır. Eroin genelde su veya limon suyu ya da soda benzeri bir asitte eritilerek şırınga ile vücuda enjekte edilmektedir. Aleminyum parçasının üzerine konularak tüp vasıtasıyla buruna çekildiğinde ‗chineese‘ olarak adlandırılır. İlk kullanımda rahatlama, sıcaklık ve kopma hissi vermesine karşın bulantı ve kusma gibi olumsuz etkiler yaratmaktadır. Bulantı ve kusma eroninin sürekli kullanımında azalır. Eroin maddesi diğer afyon bazlı uyuşturucular gibi vücut hareketlerini yavaşlatan özelliğe sahiptir. Eroin maddesi kullanıldıktan sonra ağrı kesici etkisi birkaç saat devam etmektedir. Enjeksiyon yoluyla alınan eroin kana çabuk karıştığından aşırı doz alımında ölüme yol açmaktadır. Burundan çekilen eroin için de aynı durum söz konusudur. Eroinin diğer uyuşturucularla veya alkol ile karıştırılması halinde aşırı doz alımı gerçekleşebilir. ¹⁸

Esrar maddesi; dişi hint keneviri bitkisinden elde edilmektedir. Esrar, kahverengi, koyu yeşil, kehribar veya siyah tonlarında olmaktadır. Kenevir bitkisinin gövde ve yapraklarından elde edilmesine göre toz esrar, reçine esrar, pres esrar, gonca esrar ve likit esrar olmak üzere beş çeşit esrar bulunmaktadır. Kenevir bitkisinin yapraklarının toplandıktan sonra kurutulması ve elekten geçirilmesi ile elde edilen esrara ‗toz esrar‘ denmektedir. Kenevir bitkisinin yapraklarının üzerindeki reçinenin çıkarılmasıyla elde edilen esrara ‗reçine esrar‘ denmektedir. Kenevir bitkisinden elde edilen maddenin nakliyesinin kolaylaştırılması için 

çeşitli biçimde preslenmesi sonucu oluşturulan esrara ‗pres esrar‘ denir. Kenevir bitkisinin üst yapraklarında bulunan yüksek orandaki aktif maddeden elde edilen esrara ‗gonca esrar‘ denir. Ayrıca, kenevir bitkisinden elde edilen esrarın damıtılmasıyla elde edilen esrara ‗likit esrar‘ denmektedir. Kenevir bitkisinden elde edilen esrar, yumuşak uyuşturuculardandır. Esrarın düşük kaliteli olan türüne marihuana denmektedir. Esrarın en sinsi özelliği, hafif bir uyuşturucu olarak görülmesi ve fakat uzun süreli kullanımlarda daha sert uyuşturuculara geçişte elverişlilik yaratmasıdır. Türk toplumunda en yaygın uyuşturucu maddelerden biridir. Esrar çok çabuk alışkanlık yapmasına karşın önceleri Adli Tıp kurumu tarafından bağımlılık yapmadığı ileri sürülmüştür. Son zamanlarda ise esrar maddesinin bağımlılık yaptığı kabul edilmiştir. ¹⁹

1. 1. 1. Uyarıcılar

Stimulantlar; merkezi sinir sistemini uyaran ve halüsinasyonlara sebep olan bir sentetik uyuşturucudur. Uyarıcı maddeler merkezi sinir sistemine uyarıcı etki uyguladığından kolaylıkla alışkanlık yapmaktadır. Bağımlı kişilerde uykusuzluk, iştahsızlık, huzursuzluk, çok konuşma ve baş dönmesi yapar. Ağır vakıalarda ise, yüksek ateş, kusma, deride kızarıklık, kalp çarpıntısı, koma hali ve son olarak ölüm meydana gelir.²⁰

Amfetaminler; sentetik olarak elde edilen maddelerdendir. Fiziksel performansı arttırıcı ve uyarıcı özelliğe sahip doping maddesidir. Amfetaminin yapısını fenilatilamin oluşturur. En bilinen amfetamin türleri, metamfetamin, fenitilin veya captagon adı verilen amfetamin ve kloramefenikol karışımı sentetik maddelerdir.²¹

Kokain maddesi; koka bitkisinin yapraklarından elde edilir. Kokusuz, acımsı bir tadı olan bir toz olup rengi beyaz ve parlaktır. Suda ve alkolde kolayca erimektedir. En yaygın kullanım şekli burundan çekilme usulüdür. Kokain, sert uyuşturucu maddeler grubuna giren ve uyarıcı etkisi olan bir maddedir. Kokain maddesini kullanan kişide geçici bir enerji yüklemesi olur ve kişi daha keyifli ve neşeli hale gelir. Kokain maddesi yorgunluğu azaltmaktadır. Kokain kullanan kişide terleme, uykusuzluk, iştahsızlık, ağız kuruluğu yapar 

Uzun süreli kullanımda paranoya, halüsinasyon ve kişilik bozukluklarına neden olur. Kokain maddesi kullanan kişi, maddeyi bulamadığı takdirde suç işleme eğilimi içerisindedir. Kokain bağımlılarının tedavisi, diğer bağımlılık yapan maddelere nazaran daha kolaydır.²²

Crack maddesi; kokainin daha ucuz olan ancak çok daha tehlikeli olan bir türevidir. Kokain maddesinden daha saf bir uyuşturucudur. Bu nedenle, crack maddesi, kokain ve eroin maddelerinin bağımlılığından en az üç kat daha ağır seyreder. Crack, sigara olarak içilmekte ve burundan çekildiği zaman ise on saniye gibi kısa bir sürede sinir sistemine etki etmektedir. Bu sebeple, crack kokainden on kat daha hızlı etki etmekte ve ölümcül olmaktadır. Kullanan kişide aşırı hareketlilik, sinirlilik, aşırı kilo kaybı, zihinsel bozukluk yaratır ve diğer uyuşturucu maddelere göre daha çabuk ve kuvvetli bağımlılık yaratır. Sürekli olarak kullanımda, ağır paranoya, cinayet işleme ve intihar olayları saptanmıştır.²³

Ecstasy maddesi; sert uyuşturucu grubuna giren, merkezi sinir sistemini uyaran ve halüsinasyonlara sebep olan amfetamin türü bir sentetik uyuşturucudur. 1912 yılında çeçe sineği tarzı böceklerin sokmasından sonra insanların uyku semptomuna kapılmamaları için laboratuarda üretilen ecstasy maddesinin merkezi sinir sistemi üzerindeki zararları bilinmektedir. Ecstasy‘i kullanan kişi rahatlamış, korkusuz, toleranslı ve sosyal çevreye uyumlu hale gelmektedir. Ecstasy kullananların gözbebekleri genişler ve ışığa hassasiyeti artar. Çeneyi sıkma ve diş gıcırdatma gözlemlenir. Çenenin kenetlenmemesi için vücudun susuz bırakılmaması gerekir. Maddeyi alan kişilerde algılama artar. Buna karşın, ecstasy bağımlıları kendilerini depresif hissedebilir ve doz alımı yeterli olmadığından ilk kez yaşanılan mutluluğu yakalamak için birden fazla hap almak zorunda kalmaktadırlar.²⁴

Captagon maddesi; fenetylline içeren sentetik uyuşturucudur ve tablet halinde üretilmektedir. İlk olarak Almanya‘da yasal olarak üretilen ve sonrasında kötüye kullanılan bu madde uluslararası baskılar üzerine yasaklanmıştır. Buna rağmen, arap ülkelerine kaçak olarak satışı yapılmakta ve Türkiye transit ülke durumunda bulunmaktadır. Arap ülkelerinde cinsel performansı arttırmak amacıyla kullanılmaktadır. 

Methamfetamin maddesi; amfetamin türü bir madde olup reçete ile satılan ilaçların içeriğinde bulunan sentetik uyarıcı maddedir. Bağımlılık yapıcı özelliği yüksektir. Meth olarak da bilinen madde, şeffaf ve kaya gibi şeklinden dolayı ‗ice‘ ismiyle de bilinir. Methamfetaminin birçok değişik çeşidi bulunmaktadır. ‗Speed‘ adı altındaki türü, methamfetaminin tuzudur ve beyaz ya da kırık beyaz renkte bir tozdur. Bunun yanısıra,

‗crystal‘; methamfetaminin baz halindeki isimdir ve kırık cam parçacıklarına benzer kristal parçacıklar şeklindedir. ‗Ice‘ ise; kristal methamfetaminin daha yoğun etkili maddesidir ve kimyasal işlemlerden geçirilerek cam şeklini almaktadır. Methamfetamini kullanan kişide coşku, telaş ve kendine güven hissi artar. Kalp atışında ve kan basıncında artış meydana gelir, uykusuzluk, iştahsızlık, enerji fazlalığı ve fiziksel aktivite yoğunluğu gözlemlenir. Sürekli methamfetamin kullananlarda göz bebeklerinde büyüme, terleme, sürekli konuşma, halsizlik, titreme ve diş gıcırdatma meydana gelir. Bu tip kişiler sinirli ve rahatsız tavırlar sergiler, paranoid tavırlar ve halüsinasyon gözlemlenir. Methamfetaminin ilk alımda bile bağımlılık riski yüksektir ve hemen etki altına almaktadır. Bağımlılarda madde kullanımının bırakılması halinde, ağır depresyon, uyuşukluk, korku tarzında yoksunluklar görülür.²⁶

Lysergic Acid Diethylamid (LSD) maddesi; kişinin algılama sisteminde değişikliğe sebep olan sert uyuşturuculardandır. LSD, arpa, buğday, çavdar ve mısır gibi tahıl üzerinde yaşayan zehirli mantara verilen isimdir. Claviceps purpurea olarak da bilinen çavdar mahmuzunun dışı mor, içi eflatun ya da pembe renktedir. Aynı zamanda, toprakta yetişen beyaz ve krem renkli mantarlar da mevcuttur. LSD alan kişiler, halüsinasyon görmekte, renkleri yoğun algılamakta eşyaların şeklini bozulmuş ve hareket halinde görmektedir. Ayrıca, yer ve zaman algılaması değişmekte, sesleri bozuk olarak duymaktadır. Duyguları aşırı olumlu ya da olumsuz olarak değişiklik göstermekte ve duygularda geçişler çok sık olmaktadır. Fiziksel ağırlık oluşsa dahi ruhsal algılama ve duygularda yoğunlaşma söz konusudur. LSD kullanan kişinin gözbebekleri küçülür, kan basıncı ve vücut ısısı artar, terleme, iştahsızlık, uykusuzluk, ağız kuruması ve titreme meydana gelir. Kötü yolculuklar adı verilen ‗bad trips‘ maddeyi ilk kez alanlarda görülmektedir. Bu triplerde paranoya ve korku hakimdir. Yabancı ve karışık ortamlarda bu durum daha da tetiklenir. LSD olayı olarak da bilinen ‗flashback‘ durumları kötü sonuçlar doğurmaktadır. Bu nedenle, uçacağını sananların binaların tepesinden atlayarak intihar etmesi veya aşırı ajite olarak cinayet işlemesi mümkündür. 

Ketamine Hydrochloroide (ketamin) maddesi; sentetik uyuşturucu grubuna girmektedir. Ketamin acılarından ve çevresinden bağlantısız hale getirecek kadar kopukluk hissi verir. Tıbbi amaçlarla kullanılan dissosiyatif anestetik etki yaratmaktadır. Genellikle veterinerlerin kullandığı bir uyuşturucu maddedir. Özel K ismi de verilen ketamin çok yoğun halüsinasyon görülmesine yol açmaktadır. Ketamin maddesi ısıtılarak sıvı halinden toz haline getirilerek kullanılmaktadır. Ketamin almak kişide ağrı kesici, uyuşukluk, hissizlik ve sanal rahatlama etkisi sağlamaktadır. Küçük dozda alındığında rüyadaymış gibi uçma hissi vermekte ve kişi kendisinden ve çevresinden kopma ve uzaklaşma yaşamaktadır. Vücut hissizleşir ve tepkileri yok olur. Yoğun dozlar alındığında kişinin hareket kabiliyeti kaybolur. Buna ‗K-deliliği‘ denmektedir. Zira yüksek dozlarda anestetik etki ve bilinç kaybı yaşanır. K-deliliği evresinde veya kopma halinde yaralanma riski çok yüksektir. Kazaya uğrayan kişi yaralansa bile tepki vermeyebilir ve ölümcül kazalar kaçınılmazdır. Sürekli kullanım halinde bilinçte ve sinir sisteminde bozukluk yaratır. Kişiyi bilinçsiz ve hareketsiz bıraktığı için tecavüzcü uyuşturucusu olarak da bilinmektedir.²⁸

Depresantlar; yani yatıştırıcı maddeler fiziksel ve psikolojik bağımlılık yapmaktadır. Barbiturat ve benzadiazepin yatıştırıcılardandır. Uzun süreli kullanımlarda teloransa yol açar ve daha fazla ihtiyaç doğurur. Madde yoksunluğunda, sinirlilik, uykusuzluk ve ölüme dahi sebep olabilir. Sedatiflerin alkol ile birlikte alınması ölüme yol açmaktadır.²⁹

Barbitürat tipi ilaçlar; tablet, kapsül ve sıvı halinde bulundurulur. Ağrı dindirici özelliğe sahiptir. Alkol sarhoşluğu özelliği gösterir ancak alkol gibi ağızda koku yapmaz. Barbiturat, kişinin motor hareketlerinde yavaşlama, fiziksel rahatlama ve hoşgörülük söz konusudur. Yüksek dozda alındığında sinirlilik, reflekslerde zayıflama, kahkaha krizi, terleme gibi arazlar gösterir. Aşırı doz alımında kişinin şuurunu kaybetmesine neden olur.³⁰

Benzodiazepin tipi ilaçlar; merkezi sinir sistemini uyuşturan ve zihinsel faaliyetleri yavaşlatan özelliğe sahiptir. İlacı alan kişide rahatlama hissi uyandırır ve endişeleri ortadan kaldırır. Uzun süreli kullanımda, başağrısı, huzursuzluk, endişe sendromu meydana gelir. 

Hem fiziksel hem de psikolojik bağımlılık yaratır. Ağrı kesiciler, uyku hapları ve sakinleştiriciler bu tip ilaçlardandır.³¹

Halüsinojenler grubundan mantar; bireyin algılamasında değişiklik yaratan ve halüsinasyonlara neden olan sert uyuşturuculardandır. Mantarlar, psilosibin veya psilosin maddeleri içerir. Mantarlar taze olarak veya kurutulmuş şekilde yenerek vücuda alınabilir. Mantarlar sanrısal bir etkiye sahip olduğundan mantar yiyen kişi hayallere dalar ve buna tribe girmek denmektedir. Zihin karıştığından tedirginlik ve korku başgösterebilir. Zaman ve mekan kavramı değişir ve farklı bir dünyada yaşar hale gelir. Mantara bağımlılık ihtimali düşüktür.³²