Bir davanın kişinin yaşadığı şehirden farklı bir yerde görülmesi, duruşmaya mutlaka uzun bir yolculuk yapılarak katılacağı anlamına gelmez. Dosyanın türüne, kişinin yargılamadaki sıfatına ve mahkemenin değerlendirmesine göre e-Duruşma, SEGBİS, vekil aracılığıyla temsil, yazılı beyan veya tanığın bulunduğu yerde dinlenmesi gibi yöntemlerden yararlanılabilir.
Bununla birlikte uzaktan katılım kendiliğinden doğan ve her dosyada aynı şekilde uygulanan bir imkân değildir. Duruşma gününden önce dosyanın incelenmesi, uygun yöntemin belirlenmesi ve talebin gerekçeleriyle birlikte ilgili mahkemeye bildirilmesi gerekir.
Farklı İlden Katılım Yöntemi Nasıl Belirlenir?
İlk olarak duruşma davetiyesi veya dosya bilgileri incelenmelidir. Kişinin davacı, davalı, sanık, mağdur, müşteki ya da tanık olması; başvurulabilecek yolu ve bizzat hazır bulunmanın önemini değiştirebilir. Hukuk ve ceza yargılamalarında uygulanacak yöntemler de aynı değildir.
Değerlendirme yapılırken özellikle şu noktalar dikkate alınmalıdır:
- Davanın hukuk veya ceza davası olması,
- Kişinin dosyadaki sıfatı,
- Mahkemenin kişiyi bizzat dinlemek isteyip istemediği,
- Duruşmada tanık dinlenmesi veya doğrudan soru yöneltilmesi gerekip gerekmediği,
- Talep edilen adliyede gerekli teknik altyapının bulunup bulunmadığı.
Bu nedenle yalnızca başka şehirde yaşandığının bildirilmesi yeterli görülmeyebilir. Talebin hangi yöntemle katılım istendiğini açıklaması ve mümkünse katılımın sağlanacağı adliyeyi belirtmesi yararlı olur. Sürecin genel görünümü bakımından başka şehirde görülen bir mahkeme dosyasında izlenebilecek yollar da ayrıca incelenebilir.
UYAP e-Duruşma ile Katılım
Adalet Bakanlığı tarafından geliştirilen UYAP e-Duruşma sistemi, avukatların uygun dosyalardaki duruşmalara çevrim içi olarak katılabilmesine imkân tanır. Sistem 2020 yılında pilot uygulama olarak başlamış, daha sonra birçok hukuk mahkemesinde kullanılmaya başlanmıştır. Ceza yargılamalarında ise aynı uygulama henüz yaygın değildir; bu alanda daha çok SEGBİS sistemi kullanılmaktadır.
e-Duruşma bakımından öne çıkan koşullar şunlardır:
- e-Duruşma talebi sistem üzerinden avukat tarafından oluşturulur.
- Talebin duruşma gününden en az 24 saat önce iletilmesi gerekir.
- Uzaktan katılım, talep gönderilmesiyle otomatik olarak kesinleşmez.
- Mahkeme, dosyanın niteliğini ve teknik altyapıyı değerlendirerek talebi kabul veya reddedebilir.
Sistemin temel kullanım modeli avukatların çevrim içi katılımına dayanır. Bazı hâllerde tarafların uzaktan dinlenmesi gündeme gelebilse de bunun yöntemi ve uygulanabilirliği mahkemenin kararıyla belirlenir. Talep kabul edilmişse avukatın duruşma saatinde bağlantıya hazır olması, internet ve cihaz kontrollerini önceden yapması önem taşır. Teknik bir sorun ihtimali, dosya ve duruşma takibinin bırakılması için gerekçe olarak görülmemelidir.
SEGBİS ile Başka Şehirden Duruşmaya Katılma
SEGBİS, ses ve görüntünün eş zamanlı aktarılmasını sağlayan ve özellikle ceza yargılamalarında kullanılan bir sistemdir. Sanık, mağdur, müşteki veya tanığın duruşmanın görüldüğü şehirden farklı bir yerde bulunması hâlinde, başka bir adliyedeki SEGBİS odasından bağlantı kurulması talep edilebilir.
Başvurunun yazılı bir dilekçeyle dosyanın bulunduğu mahkemeye yapılması gerekir. Dilekçede dosya bilgileri, talepte bulunan kişinin sıfatı, bulunduğu il ve hazır olabileceği adliye açıkça gösterilmelidir. Sağlık, ulaşım veya güvenlik gibi özel bir neden varsa bu durum açıklanmalı; mevcut belgeler dilekçeye eklenmelidir.
Mahkeme talebi değerlendirir ve uygun görürse ilgili adliyeyle gerekli yazışmaları yaparak bağlantının kurulmasını sağlar. Dilekçe verilmiş olması, talebin mutlaka kabul edileceği anlamına gelmez. Kabul bilgisi alınmadan kişinin yalnızca kendi şehrindeki adliyeye gitmesi de katılımı güvence altına almaz. Başvurunun içeriği konusunda SEGBİS ile duruşmaya katılma talep dilekçesi yol gösterici olabilir.
SEGBİS uygulamasına özellikle tutuklu sanıkların ceza infaz kurumundan katılması, tanıkların yaşadıkları şehirden dinlenmesi, mağdur veya müştekinin güvenliğinin korunması ve kişinin sağlık ya da ulaşım engelinin bulunması gibi durumlarda başvurulmaktadır.
Tanığın bulunduğu şehirde dinlenmesi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında tanığın, bulunduğu yerdeki mahkeme aracılığıyla dinlenmesi mümkündür. Bunun için tarafın talepte bulunması ve tanığın güncel adresi ile dinlenmesinin neden gerekli olduğunu mahkemeye bildirmesi gerekir.
Talebi uygun bulan mahkeme, tanığın yaşadığı yerdeki yetkili mahkemeye istintak veya talimat yazısı gönderebilir. Tanık kendi şehrindeki adliyeye çağrılır; kimlik tespiti ve beyanının alınması işlemleri burada gerçekleştirilerek tutanak asıl dosyaya gönderilir. Tanık listesi, adres bilgileri ve tanıklığın konusu hazırlanırken tanık bildirme dilekçesinde bulunması gereken bilgiler göz önünde bulundurulabilir.
Vekil Aracılığıyla Katılım ve Yazılı Beyan Sunulması
Taraflar, usulüne uygun vekâletname verdikleri bir avukat aracılığıyla davayı takip edebilir. Hukuk yargılamasında tarafın her duruşmada bizzat bulunması çoğu zaman zorunlu değildir ve gerekli işlemler vekil tarafından yürütülebilir. Ancak mahkemenin tarafı bizzat dinlemek istemesi veya kişisel açıklama gerektiren bir işlem bulunması hâlinde ayrıca değerlendirme yapılmalıdır.
Ceza yargılamasında ise sanığın duruşmada hazır bulunmasının gerekli olduğu durumlar bulunabilir. Avukatın dosyada yer alması, sanığın çağrıldığı bir duruşmaya katılmamasının sonuçlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu nedenle çağrı belgesi ve mahkemenin ara kararları dikkatle incelenmelidir.
Duruşmaya katılmadan yazılı beyan verilebilir mi?
Duruşmaya fiziken veya uzaktan katılamayan kişi, açıklama ve taleplerini yazılı bir beyan dilekçesiyle mahkemeye sunabilir. Özellikle hukuk yargılamasında kullanılan bu yöntem, dosyaya görüş bildirilmesini sağlar; ancak duruşmaya katılmanın her durumda tam karşılığı değildir.
Yazılı beyanda dosya numarası, taraf bilgileri, katılamama nedeni ve mahkemeden istenen işlem açıkça belirtilmelidir. Önceki beyanların gereksiz tekrarı yerine, o celsede değerlendirilmesi istenen hususlara odaklanılması daha işlevseldir. Beyanın yanında mazeret belgesi, sağlık raporu, ulaşım engelini gösteren kayıt veya ilgili başka bir evrak varsa bunlar da eklenebilir.
Dilekçe, kullanılabilir elektronik başvuru imkânları çerçevesinde UYAP üzerinden veya usulüne uygun diğer gönderim yollarıyla mahkemeye ulaştırılabilir. SEGBİS bir dilekçe gönderme kanalı değildir; bağlantı sırasında sözlü olarak açıklanan hususların duruşma tutanağına geçirilmesi istenebilir. Şehir dışındaki bir mahkemeye evrak ulaştırma seçenekleri için şehir dışındaki mahkemelere dilekçe gönderme yolları dikkate alınabilir.
Mazeret Bildirirken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Sağlık sorunu veya başka bir zorlayıcı nedenle duruşmaya katılamayan kişinin, durumu mümkün olduğunca duruşmadan önce mahkemeye bildirmesi gerekir. Mazeretin yalnızca ileri sürülmesi yerine, niteliğine uygun belgelerle desteklenmesi değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Mahkeme sunulan nedeni ve belgenin içeriğini dosyanın koşullarıyla birlikte değerlendirir. Mazeret haklı görülürse yeni bir duruşma tarihi belirlenebilir veya uygun bir dosyada SEGBİS gibi uzaktan katılım yöntemleri değerlendirilebilir. Bununla birlikte mazeret dilekçesi verilmesi, duruşmanın mutlaka erteleneceği anlamına gelmez.
Başvuru yapıldıktan sonra talebin kabul edilip edilmediği dosyadan takip edilmelidir. Katılım yöntemi konusunda karar verilmemişse veya talep reddedilmişse, duruşmaya hiç katılmamanın usule ilişkin sonuçları doğabilir. Özellikle süreye bağlı bir işlem, delil sunumu veya tanık dinlenmesi söz konusuysa yalnızca mazeret talebine güvenilmemelidir.
Pratik Sorular
Başka şehirde olmak duruşmaya katılmamak için tek başına yeterli midir?
Her zaman yeterli değildir. Mahkeme, kişinin dosyadaki sıfatını, duruşmanın niteliğini ve talep edilen alternatif katılım yöntemini birlikte değerlendirir. Şehir dışında bulunma nedeni ve neden fiziken katılım sağlanamadığı açıkça belirtilmelidir.
SEGBİS talebi kabul edilmeden adliyeye gidilirse bağlantı kurulur mu?
Bağlantının kurulabilmesi için mahkemenin talebi uygun görmesi ve ilgili adliye ile gerekli organizasyonun yapılması gerekir. Önceden verilmiş bir kabul kararı veya bildirim bulunmadan adliyede hazır olmak, bağlantı yapılacağını garanti etmez.
Yazılı beyan vermek duruşmaya katılmakla aynı sonucu doğurur mu?
Hayır. Yazılı beyan dosyaya açıklama ve talep sunulmasını sağlar; ancak duruşmadaki gelişmelere anında cevap verme, soru yöneltme veya sözlü açıklama yapma imkânı vermez. Mahkemenin bizzat dinleme yönündeki kararını da kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Sonuç olarak farklı ilden duruşmaya katılım için tek bir yöntem bulunmamaktadır. e-Duruşma daha çok avukatların hukuk mahkemelerindeki çevrim içi katılımında, SEGBİS ise özellikle ceza yargılamasında ve başka şehirde bulunan kişilerin dinlenmesinde öne çıkar. Vekil aracılığıyla takip, yazılı beyan ve tanığın bulunduğu yerde dinlenmesi de dosyanın niteliğine göre kullanılabilir. Hak kaybını önlemek için talebin duruşmadan önce sunulması, belgelerin eksiksiz hazırlanması ve mahkemenin verdiği kararın dosyadan takip edilmesi gerekir.